Biljke, Biodiverzitet, Zanimljivosti, Životinje

Formiranje tresetišta – PIO „Vlasina“

Da li ste znali da se na krajnjem jugoistoku naše zemlje, na teritoriji opštine Surdulice, između visokih vrhova planina Rodopskog masiva – Vardenika, Čemernika, Plane i Bukove Glave, u blizini granice između Srbije i Bugarske nalazi naše najviše veštačko jezero? Taj tron „najviših“ jezera ponosno je zauzelo Vlasinsko, sa 1213 m nadmorske visine. Nastalo je izgradnjom brane gde je reka Vlasina isticala iz tresave koje je nazvana Vlasinsko blato. A ona je pak, u to vreme, bila najveća tresava na Balkanskom poluostrvu. Površina koju je zauzimala bila je 10,5 km2. Izgradnjom velike zemljane brane i formiranjem akumulacije, bitno su izmenjene karakteristike čitavog područja.

Vlasinsko jezero

Ove izmene, pre svega, ogledaju se u ostacima nekadašnje tresave u vidu stotinak tresetnih „plovećih ostrva“ koja su nakon njenog potapanja, isplivala na jezersku površinu. Naime, na području današnjeg jezera nekada su se nalazile debele naslage treseta (debljine od 1 do 3 metra), nastale vekovnim taloženjem ostataka biljaka i životinja. Taj organski talog je tamnosmeđe do crne boje i najviše ga ima po močvarnim, vlažnim područjima. Ogromna količina vode koja je potopila Vlasinsku kotlinu i formirala jezero, erozivnim uticajima je otkidala pojedine komplekse tresetišta sa dna i tako formirala ploveća ostrva, koja predstavljaju prirodni fenomen i čine ovu akumulaciju estetski atraktivnom i nesvakidašnjom. Kreću se, plutaju veoma slobodno, od obale do obale, menjajući kako mesto tako i oblik, u zavisnosti od jačine vetra i ostalih klimatskih faktora.

Plutajuća tresetna ostrva na Vlasinskom jezeru
Izvor: http://turistickeponude.me/

Istoriju Vlasinske visoravni možemo grubo podeliti na dva perioda: period pre potapanja i period posle potapanja Vlasinske tresave. Rad na izgradnji brane i čišćenju tresave počeo je posle Drugog svetskog rata, tačnije 1948. godine, a punjenje basena vodom trajalo je do 1954. godine kada je jezero dostiglo površinu od 16,5 km2, što ga posle Đerdapskog i Zlatarskog, čini najvećim u Srbiji. Visina brane kojom je jezero pregrađeno je 34 m, a dužina 239 m. Ima oblik nepravilne elipse izdužene od juga prema severu. Dužina jezera, najkraće rastojanje mereno po akvatoriji, između najudaljenijih tačaka iznosi 9 kilometara. Prosečna širina jezera iznosi 1,77 km. Maksimalna širina Vlasinskog jezera (3,5 km), nalazi se u njegovom krajnjem južnom delu.

Sa 160 miliona km3 akumulisane vode, spada u vodom najbogatija veštačka jezera Srbije i ima značajan hidroenergetski potencijal. Dužina obalske linije Vlasinskog jezera iznosi 132,5 km, a razuđenost obale 2,166. Odnosno, dužina obalske linije Vlasinskog jezera preko dva puta je veća od obima kruga iste površine.

Okolina Vlasinskog jezera predstavlja blago zatalasano i zaravnjeno razvođe između slivova Vlasine, Vrle, Božice i Jerme. Jezero se hrani vodom iz manjih pritoka, izvora i padavina (oko 840 mm godišnje). Kako bi se poboljšao vodni bilans Vlasinskog jezera, podignuta je i akumulacija Lisina na mestu zvanom Dve reke, odnosno gde se Lisina uliva u Božičku reku. Nasutom branom visine 40 m, pregrađene su doline Božičke reke i Lisine i tako je stvorena akumulacija površine 3 km2. Pomoću pumpno-akumulacionog sistema „Lisina“, koji je prvi ove vrste izgrađen u našoj zemlji, voda se diže sa dve crpne pumpe oko 340 m iznad jezera, odakle se putem odvodnih kanala i tunela ukupne dužine 17 km odvodi u postojeći kanal Božica, a potom u Vlasinsko jezero. Time se voda iz sliva Egejskog mora prebacuje u sliv Crnog mora; dolazi do nesvakidašnje pojave poznate pod nazivom –  piraterija, u ovom slučaju veštačka.

Vlasinsko jezero ima status izvorišta vodosnadbevanja i u tom smislu njegova zaštita i korišćenje imaju prioritetan značaj. U jezero, svake sekunde pritiče dva kubika vode I kvaliteta. Vode Vlasine se bez ikakve prerade flaširaju u istom kvalitetu kao što su na izvoru, a kvalitet i sastav zemljišta obezbeđuju najfiniju filtraciju vode što je svrstava u red najčistijih voda. Izuzetna mekoća, neutralna pH vrednost i nizak sadržaj nitrata, natrijuma i ostalih minerala svrstavaju Vlasinu u grupu slabo mineralizovanih voda.

Visok kvalitet vode potvrđuju i populacije retke faune kao što su vidre, potočne pastrmke i dr.

Kada je u pitanju ostali biljni i životinjski svet koji obitava na Vlasinskoj visoravni, ovo područje može da se pohvali sa impozantnim brojkama nacionalnih i međunarodno značajnih vrsta ptica (125 vrsta – siva čaplja, ćubastva plovka, kormoran i dr.), sisara (27 vrsta – vodena rovčica, šumska rovčica, slepo kuče, tekunica, kuna bjelica, kuna zlatica, vidra, vuk, srna, vodena voluharica i dr.)

Jezero oivičavaju livade sa bogatom zeljastom vegetacijom (tresetna mahovina, tresetna trava, zukva, barski ljutić, krupni maslačak, ali i botanička retkost – rosulja, tj. biljka mesožderka, lovorvišnja i dr.), pašnjaci, šume bukve, graba, breza, ali i četinara. Izuzetno raskošan biodiverzitet jezerskog područja i planinskih masiva koji se uzdižu i krase okolni pejzaž, ali i veliki broj prirodnih retkosti, čine ovaj lokalitet tako posebnim i značajnim za našu zemlju.

2006. godine, predeo izuzetnih odlika (PIO) Vlasina je zaštićen i kategorisan kao prirodno dobro I kategorije, odnosno zaštićeno područje od nacionalnog značaja. Godinu dana kasnije, Vlasina je uvrštena na listu međunarodno značajnih vlažnih područja, tzv. Ramsarskih područja, a zatim izdvojena kao međunarodno značajno područje za ptice, međunarodno značajno područje za biljke, kao i Emerald područje.

Vlasina je bila predmet proučavanja gotovo svih naših botaničara. Po tome se najbolje vidi, koliko je ona interesantan objekat za biologa i koliko je bogat izvor za studije u raznim pravcima.

Na kraju, Vlasina, ne samo samo što stoji na tronu najviših jezera, a onda i na trećem mestu najvećih, ona sa pravom može da se svrsta i u najlepša. Netaknuta priroda, sakrivena od negativnih antropogenih uticaja, čist vazduh i pogled na magična plutajuća ostrva, utočište mnogih reliktnih biljnih vrsta koji predstavljaju svojevrsne svedoke geološke i klimatske prošlosti čitavog okruženja i još puno toga… Stoga, poseta ovoj bajkovitoj oazi se ne dovodi u pitanje, jedino pitanje koje ovaj veličanstveni kraj ima za nas je: KADA DOLAZITE?

Leave a Reply

Theme by Anders Norén

%d bloggers like this: