Istraživanja su davno potvrdila da zagađenje vazduha jedne države može uticati na kvalitet vazduha u obližnjim regionima koji su u pravcu vetra. Istraživanja kasnih devedesetih godina 20. veka donela su obnovljen fokus na mogućnosti prenosa vazdušnog zagađenja između kontinenata i njegovog uticaja na zagađenje vazduha. Već smo pisali o fenomenu interkontinentalnog transporta zagađenja iz prirodnih izvora, a sada priču nastavljamo sa antropogenim izvorima zagađenja. Preporučujem čitanje prvog dela, pre nego što nastavite sa ovim tekstom.

Raspored emisije ugljen-dioksida (CO), u suštini pokazuje potrošnju energije u svakodnevnim ljudskim aktivnostima, pa je i distribucija emisija drugih supstanci slična, pre svega onih u vezi sa nepotpunim sagorevanjem azotnih oksida. Najveći deo emisije CO je koncentrisan u severnoj hemisferi, dok je na južnoj najgore u Južnoj Africi, mada je tu veća koncentracija SOi oksida azota, zbog velikog broja ogromnih elektrana sa relativno niskom emisijom CO. Na severnoj hemisferi su 4 žarišta sa prilično velikim emisijama: istočna obala Severne Amerike, zapadna i centralna Evropa, istočna i južna Azija. Prve tri oblasti su na srednjim geografskim širinama, gde tokom godine preovlađuju zapadni vetrovi, a četvrta je u tropskom pojasu gde vetrovi zavise od sezone monsuna. Jasno je da će obrasci prenosa zagađenja iz južne Azije biti drugačiji od ostalih. Veoma važnu ulogu u sezoni monsuna igra konvekcija, koja emisije iz južne Azije odnosi visoko u gornji nivo troposfere. Vazdušni tokovi povezani sa ciklonima su jako bitni za detaljnu dinamiku transporta zagađenja u srednjim širinama.

Na srednjim širinama dva regiona, istočna Azija i istočna Amerika, su na istočnim obalama kontinenta, na ulazu u olujne putanje severnog Atlantika i Pacifika, a Evropa je na zapadnoj obali, na višim širinama na kraju putanje. Pošto se vazduh podiže na početku putanje oluje a spušta na kraju, to mnogo utiče na transport emisija između ova tri regiona: emisije iz Amerike i Azije teže da idu u gornju troposferu, dok emisije iz Evrope teže da ostanu u donjoj troposferi.

CO emitovan u tropskoj oblasti (pre svega južnoj Aziji ali i južnim delovima Severne Amerike) se prenosi na istok, dok se CO emitovan u srednjim širinama prenosi na zapad. U južnoj Aziji se jasno vidi uticaj monsuna, jer se leti javlja transport na zapad u gornjoj troposferi (prateći brzi transport na gore u monsunskim konvekcijama), a zimi preovlađuje trasnport na nižim nivoima ka Indijskom okeanu. Tokom ove sezone se iznad severnog dela Indijskog okeana javljaju široki slojevi izmaglice kao rezultat uticaja antropogenih emisija iz Indije.

Na srednjim širinama većina CO  se transportuje sa zapada, ali postoje bitne razlike na tri kontinenta. Iz Severne Amerike i Azije emisije se transportuju u gornju troposferu, kroz takozvane transportne pojaseve (vazdušne tokove povezane sa ekstratropskim ciklonima). Transport je tada veoma brz, naročito zimi kada postoji jak mlazni tok u gornjoj troposferi i zagađivači mogu preći Atlantik i Pacifik za 10 dana (a moguće je i za samo 3-6 dana). Transport na nižim nivoima je mnogo sporiji, naročito tokom leta, tada je previše spor da bi zagađenje uopšte prešlo Pacifik.

Emisije iz Evrope se ponašaju potpuno drugačije. Zimi skoro da nikakvo zagađenje ne ide u gornje slojeve troposfere, a čak i leti dominira transport kroz niže slojeve. Mnogo više se javlja transport duž meridijana. Zimi, većina zagađenja iz Evrope ide ka Arktiku, a postoji i putanja, naročito leti, u smeru Afrike i Mediterana, gde se meša sa zagađenjem iz južne Azije.

Dominantni režim klimatskih promena u regionu severnog Atlantika (Severnoatlanska oscilacija) ima snažan uticaj na pravac kretanja zagađivača iz Evrope: tokom visoke faze oscilacija ima više meridijalnog transporta nego tokom niske faze. Naročito je uvećan transport ka Arktiku. Na povećanje zagađenja iznad Arktika utiče i emisija POPs (Persistent Organic Pollutants), koji imaju komplikovane putanje jer se mogu transportovati i putem okeana i kroz atmosferu, a mogu i da menjaju faze. Takođe se kondenzuju u hladnom okruženju pa se akumuliraju na Arktiku.

Naročito velike antropogene emisije u južnoj hemisferi su iznad Južne Afrike, sa najvećom koncentracijom emisije iznad relativno malog područja industrijskog regiona Hajveld. Iznad Južne Afrike je vrlo složena meteorološka situacija. Tokom najvećeg dela godine je pod uticajem anticiklona koji čini neefikasnim pomeranje zagađivača. Zapravo su velike količine zagađivača prisutne u vidu nekoliko slojeva izmaglice koji mogu biti transportovani ka Atlantiku ili Indijskom okeanu ali se često vraćaju nazad iznad Južne Afrike. Efikasano pomeranje zagađivača je moguće samo uz nizak vazdušni pritisak, tako da zagađenje ide preko južnog Indijskog okeana ka Australiji.

Iako je urađeno nekoliko kampanja merenja iz aviona, postoje velike praznine u razumevanju ICT. Sve sprovedene kampanje su rađene u određeno doba godine i ne mogu se ti rezultati prosto ekstrapolirati  na celu godinu. Najvažniji uticaj ICT je porast pozadinskih koncentracija zagađenja vazduha na površini zemlje, jer je to oblast u kojoj žive ljudi i gde kvalitet vazduha može biti narušen, a svi dokazi u literaturi se tiču oblaka zagađivača u gornjim slojevima troposfere. Jako je malo rezultata merenja sa površinskih stanica. zbog toga i najveći deo saznanja o uticaju ICT na kvalitet vazduha na površini zemlje potiče iz modela hemijskog transporta. Jedan model ukazuje da bez transporta emisija iz S. Amerike ne bi bilo 20% kršenja standarda Evropske komisije o kvalitetu vazduha za nivo ozona.

Takođe je otkriven i ICT drugih vrsta u Severnoj Americi, pesticidi u vazdušnoj masi od Azije ka kanadskim Stenovitim planinama, ekološki indikatori mogućeg transpacifičkog transporta POPs i teških metala u severozapadnom Pacifiku i na Arktiku.

Teško je prepoznati uticaj ICT na nivoe ozona jer detekcija na kontinentu prijemniku zavisi od izvornog regiona, hemijskih transformacija, mešanja sa drugim sastojcima u vazduhu i procesa gubljenja tokom transporta. Studije zasnovane na posmatranju ozona, njegovih prekursora i drugih markera kontinentalnih emisija su dale korisne informacije o pozadinskom nivou kao i dobre dokaze interkontinentalnih uticaja na te koncentracije. Štaviše, merenja ozona na planinama Evrope ukazuju da je ljudska aktivnost u poslednjem veku najmanje duplirala koncentraciju ozona.

Maksimalni ICT azijskog zagađenja se najčešće pojavljuje u proleće kada hladan front prelazi preko istočne Azije, potiskujući zagađivače u donje slojeve troposfere kojima se transportuju preko Pacifika pre nego što se spusti na površinu Severne Amerike.

Topli vazdušni frontovi takođe nose zagađenje sa američkog graničnog pojasa do gornjih slojeva troposfere u Evropi. Globalne studije modelovanja pokazuju da je drugi važan pravac ICT  zagađenja iz Severne Amerike ka Evropi direktna advekcija (horizontalni transport) preko Atlantika u graničnom sloju. Zagađenje iz SAD biva podignuto u slobodnu troposferu dubokom konvekcijom, naročito tokom leta iznad jugoistočnih i centralnih država.

Pomeranje zagađivača iz Evrope je najvažnije zbog kontrole izmaglice iznad Arktika. Advekcija graničnog sloja je tipična putanja za pomeranje zagađenja iz Evrope, koja najčešće ide preko severa do Arktika. Za razliku od S. Amerike i Azije, Evropa nema olujne putanje koje bi nosile zagađenje sa kontinenta toplim vazdušnim strujama. Maksimalni zagađujući uticaj Evrope na Aziju se pojavljuje tokom zime i proleća kada se zagađenje prenosi sibirskim anticiklonom.

Iako je ovaj tekst bio malo teža” lekcija, jasno je da veliki uticaj na naše živote ima i to što neko na drugom kontinentu ide autom do prodavnice udaljene 500 m, i da se samo potvrđuje pravilo koje smo odavno naučili: Deluj lokalno, misli globalno!”