Aktivizam i edukacija, Bogatstvo planete, Šta ja mogu da uradim?, Zanimljivosti

Svetski dan čistih planina

Ima li lepšeg, verodostojnijeg, veličanstvenijeg, impozantnijeg i grandioznijeg dokaza rada unutrašnjih i spoljašnjih sila uz njihovo neprekidno preplitanje od pogleda na neku planinu? Manifestacija ovih sila se ispoljava kroz dva osnovna elementa reljefa, a to su planine i ravnice.

Planine su istaknuta i prostrana uzvišenja strmih strana, različitog oblika i pravca pružanja koja se odlikuju jako diseciranim i raščlanjenim reljefom. Svaka planina ima svoj vrh, strane i podnožje. Podnožje ili supodina je pregib kojim se planinske strane dodiruju sa okolnim niskim zemljištem. Uzvišenja na vencu, bilu ili grebenu, nazivaju se vrhovi, a udubljenja između njih prevoji, sedla ili presedline. Vrhovi mogu biti zaobljeni ili oštri. Prema načinu postanka delimo ih na venačne, gromadne i vulkanske.

Veoma retko se javljaju usamljene. Uglavnom su grupisane u planinske sisteme. Više povezanih venačnih planina čine planinski venac, a više gromadnih planina planinsku masu. Prema visini se dele na niske (500 – 1000 m), srednje (1000 – 2000 m) i visoke (iznad 2000 m).

Valjevske planine

Već 20-ak godina unazad, poslednje nedelje septembra, obeležava se Dan čistih planina. Ovaj dan obeležava se sa ciljem jačanja svesti o značaju planina kao i isticanja mogućnosti i ograničenja ka njihovom očuvanju. U skladu sa tim, širom sveta se održavaju razne ekološke akcije čišćenja, poseta prirodi, planinarenje, istraživanje, šetnje i sl.

Koliko su planine važne za nas dovoljno govori podatak da nam obezbeđuju kiseonik, vodu za piće i velikodušno pružaju dom velikom broju kako biljnih, tako i životinjskih vrsta. Nije li dovoljno?

Međutim, ovi prostori, sve više su izloženi negativnim antropogenim faktorima koji se ogledaju u masovnoj urbanizaciji, globalizaciji, turizmu, seči šuma, zagađenju izvora pijaće vode koji izviru u najvećem broju u planinskim predelima, ugrožavanju svih segmenata životne sredine, požarima, devastaciji staništa, erozivnim procesima, klimatskim promenama i tako dalje, i tako dalje… Spisak je podugačak.

Geografski prostor naše zemlje se može posmatrati kroz tri reljefne celine: Panonsku niziju, brdovite predele s nižim planinama i nizijama i planinsko-kotlinska područja. Planinska makroregija obuhvata Zapadnu zonu venačnih planina (Dinaridi), Istočnu zonu venačnih planina (Karpato-balkanidi) i Središnju zonu planina i kotlina. Osnova planinskog reljefa Srbije nastala je tokom tri orogeneze: kaledonska, hercinska i alpska orogeneza. U toku svake orogeneze može se izdvojiti više orogenih faza – kada su tektonski pokreti bili najintenzivniji. 

Brdoviti predeli sa nižim planinama i nizijama zauzimaju prostor južno od Save i Dunava. Nadmorska visina na ovom području varira od 500 do 1000 metara. Ovakav reljef zauzima oko 2/3 teritorije Srbije. Oko 10% teritorije Srbije čine područja sa nadmorskom visinom od preko 1000 metara. Radi se o masivima smeštenim južno od reka Zapadne Morave i Nišave. Imamo čak 15 planinskih vrhova iznad 2000 metara n.v.

Podnožje Kopaonika

Kada je reč o iskorišćenosti ovih prostora u našoj zemlji i očuvanju njihovog izvornog stanja, situacija nije na zavidnom nivou. Danas se od netaknutih planinskih predela prave urbanizovani turistički centri. Pa, umesto da pejzaž krase nepregledne visoravni, bujne četinarske i listopadne šume, imaćemo utisak da se nalazimo u sred grada jer nas okružuje mnoštvo hotela, vila, apartmanskih naselja, prodavnica i sl. Među najistaknutijim turističkim centrima ističu se Zlatibor i Kopaonik.

Svakom narednom posetom ovih centara, shvatam da planina gubi svoj smisao, dok urbanizovana sredina sa svim svojim negativnim dejstvima uzima maha. Iz dana u dan, niču novi objekti, smeštajni kapaciteti se povećavaju, a prirodne lepote degradiraju i uništavaju.
Najveći problem nisu posetioci planina, već njihovo nemarno i neodgovorno ponašanje u takvim sredinama. Vrlo često, pri njihovom odlasku, pored lepog raspoloženja, divnih trenutaka i uspomena koje ponesu sa sobom, „zaborave“ da isto tako ponesu i svoj otpad, svoje smeće. To je jedna od niza neprilika zbog koje naše planine nisu u svom punom sjaju, onakve kakve treba da budu – čiste.

Na svu sreću, postoje planinska područja koja su zaista ostala da „žive“ u svom izvornom stanju. To su u najvećem broju slučajeva planine koje su usled surovih i teških uslova života napuštene od strane lokalnog stanovništva, koje, u potražnji za „boljim životom“ odlazi u gradove ili veća naselja. Takve planine nalaze se mahom na istoku naše zemlje gde je izražena velika stopa depopulacije. Takođe, tu su i planine poput Tare, Zlatara, Goča koje (još) nisu na masovnom udaru turista. Nadam se da će tako i ostati.

U skladu sa navedenim poteškoćama sa kojima se suočavaju planinska područja i ove godine, na današnji dan, organizuju se eko-akcije širom zemlje.

Svakako najpopularnija jeste i Sportsko-takmičarska manifestacija „Dan čistih planina“ na Rajcu, koja se održava već 17. put zaredom, tradicionalno. Na čelu organizacije je Planinarsko-sportski klub „Pobeda“ iz Beograda u ime Planinarskog saveza Srbije i Planinarskog saveza Beograda. Manifestacija traje dva dana, od 28-29.09.2019. godine i sastoji se iz niza aktivnosti poput – planinsko trčanje, planinski biziklizam, takmičenje iz orijentiringa, sportsko penjanje na prirodnoj steni, pešačenje stazama Rajca… 

Čiste i očuvane planine sa svom svojom divljinom i dragocenostima koje se tu javljaju su nam potrebnije nego ikad. One su čuvari biološke raznovrsnosti i mogu slobodno reći: čuvari zdravlja, a to potvrđuju i mnogi medicinski stručnjaci. Imajući u vidu činjenicu da najveću površinu naše Srbije čine upravo planinska područja, stoga i njihova zaštita mora biti na mnogo većem nivou. Neka nam ovaj dan bude podsetnik na to. I ne samo ovaj, već svaki drugi…

A, sutra ću poći na planinu, neka mi se oči napiju – visina, daljina – da s ovim sjajem pođem prema teškim danima.

Oton Župančić

Leave a Reply

Theme by Anders Norén

%d bloggers like this: