Energija, Nuklearna energija, Uticaj čoveka na Zemlju, Zanimljivosti, Zdravlje, Životna sredina

Uticaj jonizujućeg zračenja na životnu sredinu

Jonizujuće zračenje može biti produkt radioaktivnog raspada, nuklearne fisije, nuklearne fuzije, ekstremno toplih objekata i ubrzanih naelektrisanih čestica.
Radioaktivni materijali obično emituju alfa čestice, beta čestice ili gama zračenje. Alfa i beta čestice mogu biti zaustavljene listom papira ili tankom čeličnom pločom. Gama zraci su slabije jonizujuće od alfa i beta čestica, ali zahtevaju deblju zaštitu. Gama zraci prouzrokuju oštećenja slična X-zracima – opekotine, karcinom i genetske mutacije.

Izvori jonizujućeg zračenja mogu se podeliti na prirodne i veštačke. Prirodnozračenje potiče iz tri glavna izvora: 

  • kosmičko zračenje 
  • prirodno zračenje radioaktivnih materijala 
  • radon

Veliki deo kosmičkog zračenja potiče izvan Sunčevog sistema, a jedan deo dolazi od Sunca. Atmosfera i Zemljino magnetno polje se ponašaju kao štit od kosmičkog zračenja smanjujući količinu zračenja koja dolazi do površine. Prosečna godišnja doza se udvostručuje na svakih 2000 metara nadmorske visine. Putovanje avionom može povećati godišnju dozu kosmičkog zračenja, zavisno od učestalosti i visini leta i vremenu provedenom u vazduhu.

Magnetno polje Zemlje služi kao štit od kosmičkog zračenja

Radioaktivni materijali prisutni su svuda u prirodi, u tlu, stenama, vodi, vazduhu i vegetaciji. Radioaktivni elementi se mogu naći u nekim građevinskim materijalima kao što su drvo, granit, pesak, gips i ostali.
Radioaktivni elementi, odnosno, radionuklidi se nalaze i u našem organizmu, ali ti elementi su prirodni i ne štete ljudskom organizmu. Neki od izotopa i elemenata su uran, torijum, izotopi kalcijuma i ugljenika itd.

Radon je prirodni radioaktivni gas koji je prisutan svuda na Zemlji i doprinosi približno polovini izloženosti prirodnom zračenju. Produkti koji nastaju raspadom radona čine fine aerosole koje se udisanjem unose u pluća. Kako su to ujedno alfa i beta emiteri visoke energije, opasnost je velika. Velike koncentracije radona se mogu naći u podrumnim i prizemnim prostorijama. Što je veća visina, to koncentracija radona opada. Zato je veoma bitno redovno provetravati prostorije u kojima boravite, pogotovo ako se one nalaze u podrumu ili u prizemlju.

Glavni korisnici veštačkogjonizujućeg zračenja su: 

  • medicinske ustanove, 
  • ustanove za istraživanje i učenje, 
  • nuklearni reaktori i njihove pomoćne ustanove.

Neki veštački izvori zračenja utiču na čoveka kroz direktno zračenje, dok drugi poprimaju oblik radijacijskog trovanja i zrače čoveka iznutra. Najznačajniji izvori veštačkog zračenja kojima su ljudi izloženi potiču iz medicinskih procedura, kao što su dijagnostički X-zraci, nuklearna medicina i terapija zračenjem. U manjem stepenu ljudi su izloženi i zračenju koje potiče iz ciklusa nuklearnog goriva, koji uključuje čitav niz od iskopavanja i obrade urana, preko nuklearnih reaktora pa sve do odlaganja radioaktivnog otpada.

Radioaktivni materijali koji se koriste u različitim primenama postaju vremenom, delimično ili potpuno neupotrebljivi, ali često i dalje sadrže veliki deo radioaktivnosti koju su imali, ili stekli, za vreme upotrebe. Takav materijal se tretira kao radioaktivni otpad. Iskorišćeno nuklearno gorivo i radioaktivni otpad privremeno se čuva u posebnim skladištima. Nakon toga, njegov dugoročni smeštaj i odlaganje, planira se stotinama metara duboko pod zemljom, u granitnim stenama, naslagama soli ili drugim stabilnim slojevima, gde će bez nadzora ostati trajno izolovan od okoline mnogo hiljada godina.

Izloženost niskim dozama prirodnog jonizujućeg zračenja nema uticaja na zdravlje ljudi. Izloženost visokim dozama jonizujućeg zračenja može uzrokovati opekotine, gubitak kose, mučninu, razne bolesti i smrt. Učinak izloženosti zračenju zavisi od količine apsorbovanog zračenja, trajanja izloženosti i polu, starosti i zdravstvenom stanju izložene osobe.

U životnoj sredini Srbije moguće je detektovati proizvedene radionuklide koji su posledica nuklearnog akcidenta u Černobilju, ali iako se oni mogu i danas detektovati, koncentracije su zanemarljive i ne utiču na čoveka i životnu sredinu. Potencijalni zagađivači životne sredine radioaktivnim materijama su i nuklearne elektrane kojih ima nekoliko u susednim državama, zatim različiti tehnološki procesi u kojima dolazi do povećanja koncentracije prirodnih radionuklida. Zbog toga je neophodno vršiti sistematsko praćenje radioaktivnosti, kako bi se procenila ugroženost životne sredine i omogućio pravovremeni odgovor u slučaju povećanja radioaktivnosti, kao i sprovođenje mera radijacione sigurnosti i bezbednosti.

Zanimljivosti:

  • Uranijum nema kancerogeno dejstvo, već izaziva teška trovanja organizma.
  • 1958. godine u Vinči, u institutu za nuklearne nauke, dogodio se akcident u reaktoru. Šest naučnika su primila latentnu dozu zračenja i tada je prvi put u svetu izvedena transplatacija kostane srži, u svrhe lečenja ozračenih.
  • 1986. godine se desio najpoznatiji nuklearni akcident u Černobilju, kada je jedan od reaktora eksplodirao i emitovao zagađenje nekoliko stotina kilometara dalje od mesta akcidenta.
  • Godišnja efektivna doza koju primi prosečan stanovnik Srbije najvećim delom potiče od zračenja prirodnog porekla. Granica efektivne doze za pojedince iz stanovništva iznosi 1 mSv (milisiverta) godišnje. Za profesionalno izložena lica granica je 6 mSvgodišnje.

Uvid u izveštaje o radioaktivnosti na teritoriji Republike Srbije možete pogledati na linku http://www.srbatom.gov.rs/srbatom/monitoring-radioaktivnosti.htm

Leave a Reply

Theme by Anders Norén

%d bloggers like this: